Een gefingeerd voorbeeld: een zangeres tekent in 2019 een platencontract met een Nederlands label. Artikel 14 van dat contract geeft het label het recht om "naam, beeltenis, stem en biografie" van de artiest te gebruiken "voor de promotie en exploitatie van de opnamen". In het najaar van 2026 laat het label een AI-stemmodel trainen op de losse zangpartijen van haar twee albums. Met dat model wil het een Spaanstalige versie van haar single uitbrengen en een reclamejingle laten zingen die zij nooit heeft opgenomen. Het label leest artikel 14 als toestemming. De zangeres leest er een promotieclausule in.
Een moderne grootmembraan-condensatormicrofoon met deels geopende korf, zodat de goudkleurige capsule zichtbaar is, in een veerophanging achter een popfilter met kobaltblauwe rand, in een lichte zangcabine met daglicht en houten akoestische panelen
Wat artikel 2 WNR beschermt: de opname van uw uitvoering, en geen klankkleur als zodanig
Als uitvoerende kunstenaar heeft de zangeres naburige rechten op haar uitvoeringen. Volgens artikel 2 lid 1 van de Wet op de naburige rechten (WNR) beslist zij over het opnemen van een uitvoering, het reproduceren van een opname daarvan en het openbaar maken ervan. Wie haar zangpartijen kopieert om er een model op te trainen, maakt reproducties van opnamen van haar uitvoering. Daarvoor is haar toestemming nodig, tenzij een wettelijke uitzondering geldt.
De uitzondering die bij AI-training telt, staat in artikel 10 onder q WNR: reproductie voor tekst- en datamining door wie rechtmatig toegang heeft, zolang de rechthebbende dat gebruik niet uitdrukkelijk heeft voorbehouden. Bij online beschikbare opnamen kan dat voorbehoud bijvoorbeeld met machinaal leesbare middelen worden gemaakt. De uitzondering is niet beperkt tot wetenschappelijk of niet-commercieel gebruik; zij gaat terug op artikel 4 van de DSM-richtlijn (2019/790). Of het label zich erop kan beroepen, hangt af van vier vragen: valt het trainen van een stemmodel onder tekst- en datamining, heeft het label rechtmatig toegang tot de zangpartijen, is er een geldig voorbehoud gemaakt, en beperkt het platencontract het gebruik van haar opnamen. Of het trainen van generatieve modellen onder de uitzondering valt, is in Europa onderwerp van discussie en rechtspraak. Het voorbehoud en de contractuele beperking liggen wel in handen van partijen, en daarom is het platencontract de plek om training uitdrukkelijk uit te sluiten of aan voorwaarden te binden.
Voor het resultaat ligt het anders. Dit voorbeeld gaat uit van output die geen fragment van haar opnamen reproduceert. Bevat een gegenereerde track wel herkenbare delen van een bestaande opname, dan is artikel 2 WNR opnieuw van toepassing. Een volledig nieuw gegenereerde zangregel is geen opname van een uitvoering door haar, en daarover geeft artikel 2 WNR haar geen zeggenschap. Haar klankkleur als zodanig is geen werk in de zin van de Auteurswet en ook geen uitvoering. De bescherming tegen gebruik van het model moet dus vooral uit het platencontract komen.
Hoe ver de stemclausule uit 2019 reikt: artikel 9 lid 3 WNR en de Haviltex-uitleg
Artikel 9 lid 2 WNR eist dat een overdracht van naburige rechten of een exclusieve licentie schriftelijk wordt aangegaan. Lid 3 voegt een uitlegregel toe die voor artiesten gunstig is: een overdracht of exclusieve licentie door de uitvoerende kunstenaar omvat alleen de bevoegdheden die uitdrukkelijk in de overeenkomst staan of die uit de aard en strekking ervan noodzakelijk voortvloeien. Een clausule over promotie en exploitatie "van de opnamen" noemt geen training van een stemmodel. Training is voor de exploitatie van twee bestaande albums ook niet noodzakelijk.
Voor nieuwe, door een model gezongen partijen speelt daarnaast de gewone uitleg van overeenkomsten. Volgens de Haviltex-maatstaf van de Hoge Raad (13 maart 1981) gaat het om de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepaling mochten toekennen en wat zij daarbij redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Ook een toepassing die partijen in 2019 niet concreet voorzagen, kan onder een afgesproken bevoegdheid vallen. Relevant zijn onder meer de bewoordingen, de rest van het contract, de onderhandelingen en de vergoeding. Een clausule die het gebruik van de stem koppelt aan "de promotie en exploitatie van de opnamen", wijst eerder op het uitbrengen en aanprijzen van bestaande opnamen dan op nieuwe zangpartijen die de zangeres zelf nooit heeft gezongen.
Leest een rechter de clausule ruim, dan kan er nog een geldvraag blijven, voor zover de clausule exploitatiebevoegdheden over haar beschermde uitvoeringen omvat, zoals het gebruik van haar bestaande opnamen voor training. Artikel 2b WNR verklaart het auteurscontractenrecht van de Auteurswet van overeenkomstige toepassing op uitvoerende kunstenaars. Daarmee geldt ook artikel 25c lid 2 Auteurswet: wie bevoegdheden kreeg voor een exploitatiewijze die bij het sluiten van de overeenkomst nog onbekend was en daartoe overgaat, is een aanvullende billijke vergoeding verschuldigd. Of commercieel stemklonen in 2019 al een bekende exploitatiewijze in de muziekindustrie was, is een feitelijke vraag. Voor het gebruik van haar opnamen in een contract uit die jaren heeft de artiest een serieus argument. Een losse contractuele toestemming om alleen haar klankkleur te imiteren is niet zonder meer een exploitatie van een beschermde uitvoering; voor dat deel moet de vergoeding uit het contract zelf komen.
Wat artikel 50 lid 4 AI-verordening sinds 2 augustus 2026 vraagt van wie een stemkloon uitbrengt
De AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) bevat sinds 2 augustus 2026 een transparantieplicht voor deepfakes. Volgens artikel 50 lid 4 moet de gebruiksverantwoordelijke, dat wil zeggen de partij die het systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt (artikel 3 punt 4), van een AI-systeem dat audio genereert of manipuleert die een deepfake vormt, bekendmaken dat de inhoud kunstmatig is gegenereerd of gemanipuleerd. Artikel 3 punt 60 omschrijft een deepfake als inhoud die lijkt op bestaande personen en ten onrechte authentiek zou overkomen. Een Spaanstalige single in de stem van een bekende zangeres past in die omschrijving.
Voor kennelijk artistiek of creatief werk is de plicht lichter. Dan volstaat bekendmaking van het bestaan van de gegenereerde inhoud op een passende manier die de weergave of het genot van het werk niet belemmert, Credits of releasegegevens kunnen zo'n passende vorm zijn, mits de vermelding volgens lid 5 duidelijk is en uiterlijk bij de eerste blootstelling beschikbaar is. Zet het label het model zelf in voor de Spaanstalige single, dan is het label de gebruiksverantwoordelijke die moet vermelden. Artikel 50 regelt transparantie tegenover het publiek. Een toestemmingsrecht voor de zangeres volgt er niet uit, en het ontbreken van een label maakt een gebruik waarvoor zij geen toestemming gaf ook niet alsnog rechtmatig.
Buiten de WNR: onrechtmatige daad, persoonsgegevens en de stem als kenmerk
Wie een stemkloon zo inzet dat luisteraars denken dat de zangeres zelf zingt, of haar laat zingen in een reclame die bij haar imago niet past, kan onrechtmatig handelen in de zin van artikel 6:162 BW. Ook is een opname van haar stem een persoonsgegeven onder de AVG, wat een grondslag vraagt voor het trainen van een model dat juist haar stem moet nabootsen. Hoe het portretrecht en de AVG zich tot stemmen verhouden, bespraken we eerder op AIRecht in Portretrecht voor de stem: de Japanse leidraad en het Europese etiket. De AVG legt bovendien al vóór de verwerking verplichtingen op, en een artiest kan een rechter vragen een release vooraf te verbieden. Een contractclausule voegt daar duidelijkheid aan toe over wat wel is toegestaan.
Voor labels is de les vergelijkbaar met eerdere vragen op deze site over stems uploaden naar een AI-dienst. De masterrechten van artikel 6 WNR geven het label zeggenschap over het fonogram. Over nieuwe stemmen van de artiest zeggen ze niets.
Zes afspraken voor een AI-stemclausule in een nieuw of heronderhandeld platencontract
- Aparte clausule. Regel AI-stemgebruik in een eigen bepaling, los van de promotieclausule over naam, beeltenis en biografie.
- Trainingsmateriaal. Noem welke opnamen voor training mogen worden gebruikt, door wie, en of derden zoals een AI-leverancier het model mogen hosten.
- Toestemming per output. Laat elke nieuwe partij, vertaling of jingle vooraf schriftelijk goedkeuren, met een uitsluiting voor politieke boodschappen en bepaalde productcategorieën.
- Vergoeding. Spreek een vergoeding per gebruik of een royaltypercentage af voor gegenereerde partijen, naast de bestaande royalty over de originele opnamen.
- Vermelding. Leg vast hoe de AI-stem in credits en releasegegevens wordt vermeld, aansluitend op artikel 50 lid 4 AI-verordening.
- Einde contract. Bepaal dat het model en afgeleide stembestanden bij het einde van de looptijd worden verwijderd en dat het label ze niet aan een koper van de catalogus mag overdragen zonder nieuwe toestemming.
Heeft u een platencontract met een clausule over naam, beeltenis of stem en wilt u weten wat die over AI dekt, laat het dan eerst door onze contractscan lopen. Gaat het om een contract voor één release, dan levert de platencontract-generator een bewerkbare eerste opzet waarin u deze afspraken zelf kunt opnemen.
Bronnen (geraadpleegd op 2 november 2026): Wet op de naburige rechten, artikelen 2, 2b, 6, 9 en 10, via wetten.overheid.nl; Auteurswet, artikel 25c, via wetten.overheid.nl; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), artikelen 3 punten 4 en 60, 50 leden 4 en 5, en 113, via EUR-Lex; Richtlijn (EU) 2019/790, artikel 4; Burgerlijk Wetboek Boek 6, artikel 162. Het voorbeeld is gefingeerd. Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies voor een concrete situatie.