Drie albums staan nog op alle streamingdiensten, maar er wordt al jaren niets meer mee gedaan: geen heruitgave, geen vinyl, geen sync die ergens wordt aangeboden, geen afrekening en geen antwoord op mails. Artikel 25e van de Auteurswet geeft de maker in dat geval een eigen uitweg. Sinds de Wet versterking auteurscontractenrecht op 1 januari 2026 in werking trad, heet die uitweg geen ontbinding meer maar opzegging, geheel of gedeeltelijk, en telt het beëindigen van de exclusiviteit uitdrukkelijk als een gedeeltelijke opzegging. De bepaling is dwingend recht, werkt via de Wet op de naburige rechten ook voor uitvoerende musici, en kan dus niet worden weggeschreven in het contract, hoe oud dat ook is.

Waarom niemand er een beroep op doet

Toen dit hoofdstuk in 2015 in werking trad, betekende niet-exploiteren dat een plaat uit de handel was. Sindsdien kost het onderhouden van beschikbaarheid vrijwel niets meer. Een catalogus die op alle diensten staat levert de rechthebbende het verweer op dat het repertoire gewoon verkrijgbaar is, en dat verweer verstopt de stilstand. Het merkenrecht kwam hetzelfde probleem eerder tegen en loste het op met een maatstaf voor normaal gebruik: gebruik telt alleen wanneer het werkelijk commercieel is en niet alleen dient om het recht in stand te houden. Die redenering geldt niet rechtstreeks in het auteurscontractenrecht, en de mechanica verschilt wezenlijk, want een merk kan door een willekeurige derde worden doorgehaald terwijl alleen de maker zelf zijn eigen contract kan openbreken. De gedachte is bruikbaar: passieve beschikbaarheid is op zichzelf wel een exploitatiehandeling, maar bewijst niet dat er in voldoende mate wordt geëxploiteerd, en dat laatste is de maatstaf.

Gedeeltelijk terughalen werkt beter dan alles

Juist het gedeeltelijke deel is in de praktijk bruikbaar. Streaming loopt door, terwijl het sublicentiëren voor sync in acht jaar niet één keer gebeurde, het fysieke recht stilligt ondanks vraag naar een heruitgave zoals bij een eigen persing , of voor een heel gebied nooit een distributiepartner is aangesteld. Waar de wederpartij het recht wil houden maar er niets mee doet, kan het beëindigen van de exclusiviteit al genoeg zijn. Per exploitatievorm is de bewijsopgave smaller en scherper dan bij de stelling dat er in het geheel niets gebeurt. Voor dat bewijs bestaat sinds 7 juni 2022 de transparantieplicht van artikel 25ca, die ook geldt voor overeenkomsten die daarvoor al liepen: de wederpartij moet ten minste eenmaal per jaar actuele, relevante en volledige informatie geven over de exploitatie en de opbrengsten. Een opgave die drie jaar op rij dezelfde nul toont voor sync, fysiek en licenties is een objectief aanknopingspunt dat zwaarder weegt dan een reconstructie achteraf, en een opgave die uitblijft is zelf een feit. De plicht kent wel grenzen: zij geldt niet bij een niet-significante bijdrage, behoudens artikel 25d, en kan worden beperkt bij een aantoonbaar onevenredige administratieve last.

Twee brieven bepalen de uitkomst

Opzeggen gaat in twee stappen. Eerst stelt de maker schriftelijk een redelijke termijn waarbinnen de wederpartij alsnog kan gaan exploiteren; die stap mag alleen achterwege blijven voor zover exploitatie blijvend onmogelijk is. Die brief benoemt welke werken het betreft, welke exploitatievormen stilliggen, sinds wanneer, en wat er wordt verlangd. Loopt de termijn af, dan volgt de opzegging zelf, die de wet vormvast heeft gemaakt als een schriftelijke verklaring van de maker aan de wederpartij; de wederpartij of de derde moet daarna binnen een gestelde redelijke termijn het auteursrecht terugleveren. Komt er niets, dan is de geschillencommissie auteurscontractenrecht een lichter forum dan de rechter, maar geen vanzelfsprekendheid: de exploitant moet zijn aangesloten of alsnog instemmen, en na mislukte bemiddeling kan de commissie pas beslissen als beide partijen dat willen. Bij gezamenlijk auteursrecht op een ondeelbaar werk is bovendien in beginsel de toestemming van de andere makers nodig. Bij oudere internationale contracten telt daarnaast dat een rechtskeuze voor buitenlands recht dit hoofdstuk niet zomaar opzijzet wanneer de exploitatie in hoofdzaak in Nederland plaatsvindt.

Twee seconden uit een bestaande opname dragen twee verschillende rechten. De opname zelf zit bij de fonogrammenproducent, meestal het label of de partij die de catalogus heeft overgenomen. De compositie zit bij de auteurs en hun uitgever. Wie samplet, voert dus twee onderhandelingen met een eigen prijs, een eigen tempo en een eigen antwoordtermijn — en beide moeten rond zijn voordat de distributeur om zijn garantie vraagt.

Wat het pastiche-arrest wel en niet oplevert

Op 14 april 2026 legde het Hof van Justitie in zaak C-590/23 voor het eerst uit wat pastiche in het Europese auteursrecht betekent. Het is een zelfstandig Unierechtelijk begrip met voorwaarden die cumulatief gelden: het nieuwe werk roept ten minste één bestaand werk op, vertoont daarbij waarneembare verschillen, en gaat met dat werk een herkenbare artistieke of creatieve dialoog aan door karakteristieke beschermde elementen ervan openlijk en herkenbaar te gebruiken — stijlnabootsing, hommage, of humoristische of kritische omgang. Bewijs van bedoeling is niet nodig; het karakter moet objectief herkenbaar zijn voor wie het origineel kent. Wat de uitspraak niet oplevert is een vrijbrief voor sampling: hergebruik zonder die dialoog blijft toestemmingsplichtig, en het beroep op de uitzondering wordt achteraf per geval beoordeeld. De Nederlandse variant staat in artikel 18b Auteurswet.

Wat u pakt bepaalt wie u nodig heeft

De praktische winst zit in de vraag welk materiaal u overneemt. Bij een drumbreak van vier tellen ligt uw grootste blootstelling bij het fonogram, want juist die opname wilde u hebben; dat maakt het ritme nog niet vrij, want een ritmesequentie met eigen karakter kan zelf auteursrechtelijk beschermd zijn — precies het punt waarop de Duitse zaak draaide. Neemt u een paar noten van een hook, dan verschuift het zwaartepunt naar de compositie, al zegt het aantal noten op zichzelf niets: het gaat om oorspronkelijkheid, herkenbaarheid en de vraag wie de rechten in de keten werkelijk houdt. Opnieuw inspelen haalt de masterkant uit de onderhandeling; speelt u daarbij beschermde compositorische elementen na, dan blijft de auteur of zijn uitgever nodig, en die afspraak hoort in de splitsheet en de werkaanmelding te landen, niet in een mailwisseling.

Het dossier ontstaat in de sessie

Sampleclearance kost bijna altijd meer doorlooptijd dan de mixweek die eromheen gepland staat. Een samplelog dat tijdens de sessie wordt bijgehouden — bron, tijdcode, duur, bewerking, wie het aandroeg — scheelt weken reconstructiewerk. Daarnaast horen de masterlicentie met gebied, termijn en media, het compositieaandeel, een vrijwaring voor takedownkosten en de naamsvermelding elk apart vast te liggen. Pitchen en time-stretchen maken een fragment zelden onherkenbaar, en dat is sinds 2019 de maatstaf voor het reproductierecht van de fonogrammenproducent — de compositie en de rechten van de uitvoerenden staan daar los van.

Een instrumental die in 2019 voor duizend euro werd weggetekend, draagt in 2026 de openingsscène van een streamingserie en haalt in vier maanden meer streams dan de rest van de catalogus bij elkaar. De maker die zijn oude contract terugleest, ziet een vast bedrag en een volledige overdracht, en concludeert vaak dat het verhaal daar ophoudt. De Auteurswet trekt sinds 2015 een andere conclusie: artikel 25d, de bestsellerbepaling, geeft makers en via de Wet op de naburige rechten ook uitvoerende kunstenaars een vorderingsrecht op een aanvullende billijke vergoeding wanneer de afgesproken vergoeding onevenredig blijkt naast de werkelijke opbrengst van de exploitatie.

Van ernstige onevenredigheid naar onevenredigheid

Bij de implementatie van de DSM-richtlijn in 2021 is de drempel verlaagd: de eis van een "ernstige" onevenredigheid verdween uit de wettekst. Een buy-out die bij het tekenen redelijk was, kan door een synclicentie en een virale zomer alsnog scheef komen te staan. Dat de scheefgroei pas later ontstaat, sluit een beroep niet uit; bij catalogusoverdracht bepaalt het ontstaansmoment wel wie kan worden aangesproken. De ketenbepaling van het tweede lid laat de vordering bovendien meereizen met de rechten: wie zijn oude label de catalogus aan een fonds zag verkopen, kan de derde-verkrijger aanspreken voor zover de opbrengst daar terechtkomt en de scheefgroei ná die overdracht is ontstaan.

De jaaropgave als bewijsmotor

Sinds 7 juni 2022 hoort een maker die exploitatiebevoegdheid heeft verleend in beginsel ten minste jaarlijks een actuele, volledige opgave te krijgen van exploitatiewijzen, inkomsten en verschuldigde vergoeding; de wet kent begrensde uitzonderingen voor niet-significante bijdragen en onevenredige administratieve lasten. Die transparantieplicht van artikel 25ca maakt de rekensom pas mogelijk: eerst de cijfers, dan de vergelijking, dan de brief. Het artikel zet beide bepalingen naast de oudere logica van Buma/Stemra en Sena, waar uitkeringen in opzet met gemeten of gerapporteerd gebruik meebewegen, en naast de opzeggingsroutes van artikel 25e en het Golden Earring-arrest van de Hoge Raad. Een beslisschema met vijf vragen wijst de weg van vermoeden naar onderbouwde vordering, inclusief het juiste adres wanneer de catalogus inmiddels is doorverkocht.