Door MusicaJuridica Editor

De best verkochte "release" van menige wereldtournee is allang geen plaat meer, maar een hoodie. Tour-merchandise is uitgegroeid tot een miljardenmarkt, artiestennamen prijken op parfums, drank en kledinglijnen, en tegelijk duiken rond elke stadionshow tafels vol namaak-shirts op. Intussen maakt kunstmatige intelligentie het kopiëren van een stem of gezicht griezelig eenvoudig — de Amerikaanse staat Tennessee nam vorig jaar als eerste een wet aan die de stem van artiesten expliciet beschermt. In zo'n wereld is de vraag niet meer óf een artiest een merk is, maar of dat merk ook juridisch van de artiest is. Hoe regel je dat?

Persoon, merk en contract: drie lagen van één identiteit.

In dit artikel zetten we op een rij hoe een artiest zijn naam, beeld en identiteit juridisch verankert: wat een merkregistratie wél regelt (en het portretrecht niet), van wie de bandnaam eigenlijk is, hoe merchandising-licenties in elkaar zitten, en hoe u optreedt tegen namaak — van de webshop tot het douanedepot. Direct praktisch aan de slag? Onze pagina over merk registreren beschrijft de route. Geschreven voor artiesten, bands, managers, labels en merchandisepartners. Dit is algemene, educatieve informatie en geen juridisch advies op maat.

Naam en beeld: wat het portretrecht doet — en wat niet

Veel artiesten denken dat hun "imago" vanzelf beschermd is. Het portretrecht helpt inderdaad, maar selectief. De Auteurswet formuleert de kern voor portretten die niet in opdracht zijn gemaakt zo:

"Is een portret vervaardigd zonder daartoe strekkende opdracht, den maker door of vanwege den geportretteerde, of te diens behoeve, gegeven, dan is openbaarmaking daarvan door dengene, wien het auteursrecht daarop toekomt, niet geoorloofd, voor zoover een redelijk belang van den geportretteerde of, na zijn overlijden, van een zijner nabestaanden zich tegen de openbaarmaking verzet." — artikel 21 Auteurswet

Dat "redelijk belang" omvat volgens vaste rechtspraak ook een commercieel belang: een artiest met verzilverbare populariteit hoeft niet te dulden dat zijn portret zonder vergoeding commercieel wordt uitgebaat — de lijn die de Hoge Raad ruim tien jaar geleden in de zaak rond een legendarische voetballer bevestigde. Maar het portretrecht is een schild, geen zwaard: het kent geen register, geen exclusief exploitatierecht en geen eenvoudige licentiestructuur, en het beschermt het portret — niet de naam, het logo of de merchandiselijn. Wie zijn artiestenbestaan als onderneming runt, heeft meer nodig.

De merkregistratie: van artiestennaam naar actief

Een merk geeft een territoriaal en per klasse begrensd exclusief recht op uw naam en logo voor de waren en diensten waarvoor u registreert — en is daarmee in de praktijk het meest praktische instrument om van een artiestennaam een overdraagbaar, licentieerbaar en handhaafbaar bedrijfsmiddel te maken (naast handelsnaam-, auteurs- en portretrecht, die elk hun eigen rol houden). Voor de Benelux loopt registratie via het Benelux-Bureau voor de Intellectuele Eigendom; wie tourt, overweegt daarnaast registratie in de EU en in de markten die er voor de exploitatie toe doen. De praktische keuzes:

Wat registreert u? De artiestennaam als woordmerk is de basis; het logo als beeldmerk de aanvulling. Denk verder dan muziek: de klassen voor kleding, entertainment-diensten en (digitale) merchandise zijn voor artiesten vaak waardevoller dan de muziekklasse zelf.
Wie wordt houder? De artiest privé, een eigen BV, of — gevaarlijker — het management of label? Wie de registratie aan een ander laat, geeft de kroonjuwelen uit handen; het terughalen van een merk na een gebroken samenwerking is kostbaar en onzeker. Houd het merk in eigen huis en licentieer het gebruik.
Gebruik het of verlies het. Een merk dat vijf jaar niet normaal wordt gebruikt voor de geregistreerde waren, is rijp voor verval — registreren is stap één, een kloppend gebruik en dossier stap twee.

Registratie maakt van een naam een actief.

Van wie is de bandnaam?

De pijnlijkste merkconflicten in de muziek spelen niet tegen namaakverkopers maar tussen ex-bandleden. Wie mag na een breuk onder de oude naam verder? Zonder afspraken wordt dat een bewijsgevecht over wie de naam bedacht, wie het publiek aan de naam verbindt en wie er als eerste mee naar buiten trad — met als grimmig alternatief twee halve bands met dezelfde naam in gescheiden territoria. De oplossing is prozaïsch: leg het vast nu het goed gaat. Een bandovereenkomst benoemt wie de naam (en het merk) houdt, wat er bij uittreden of splitsing gebeurt, en hoe de waarde wordt verrekend. Het verdient een plek naast de afspraken over rechten en inkomsten die elke samenwerking toch al nodig heeft — zie onze blog over het nieuwe muziekcontractenrecht voor dat bredere kader. En vergeet de nalatenschap niet: rond overleden artiesten draait de exploitatie van naam en beeld decennia door, en wie dat niet regelt, laat de erven een strijd na — de geschiedenis rond grote artiestennalatenschappen, zoals wij eerder beschreven bij de nalatenschap van Johnny Hallyday, is één doorlopende waarschuwing.

Merchandising: licenties met kwaliteitsbewaking

Merchandise is in de kern merklicentiëring: een partij mag uw naam en beeld op producten zetten, tegen een vergoeding en onder voorwaarden. De clausules die het verschil maken:

Scope — welke producten, welke kanalen (venue, webshop, retail), welke territoria en hoe lang;
Kwaliteitscontrole en goedkeuring — een merk dat op rommel staat, beschadigt; bedingen over monsters, materialen en duurzaamheidsnormen horen erbij, net als goedkeuringsrechten op elk ontwerp;
Royaltybasis en rapportage — percentage waarvan precies (bruto, netto, af-fabriek of retail), met auditrecht;
Einde en restvoorraad — sell-off-periodes, vernietiging of overname van voorraad, en wat er met ontwerpen gebeurt (het auteursrecht op de designs is wéér een eigen laag).

Handhaving: van takedown tot douane

Tegen namaak staat de merkhouder bijzonder sterk. Platforms en marktplaatsen kennen takedown-procedures die met een geregistreerd merk aanzienlijk soepeler lopen; bij fysieke partijen kan de douane op verzoek namaakgoederen aan de grens tegenhouden op basis van een EU-interventieverzoek; en rond venues werken organisatoren en lokale autoriteiten samen tegen straatverkoop. De volgorde is veelzeggend: al deze routes worden het sterkst met een registratie — een EU-douaneverzoek kan ook op auteurs- of modellenrecht rusten, maar het geregistreerde merk is de meest directe route, en zonder registratie wordt elk takedown-gesprek taaier. En sinds generatieve artificiële intelligentie stemmen en gezichten kan nabootsen, verschuift de duel-lijn verder naar identiteit: de wet waarmee de Amerikaanse staat Tennessee vorig jaar als eerste de stém van artiesten expliciet beschermde — een deelstaat-specifieke stap; het Nederlandse portretrecht beschermt het beeld, een zelfstandig stemrecht kent ons recht (nog) niet — zal niet de laatste zijn, en ook in Europa wordt de combinatie van portretrecht, merkenrecht en de nieuwe AI-regels het verdedigingspakket van de artiest.

Veelgestelde vragen

Mijn artiestennaam is al jaren in gebruik. Ben ik dan niet vanzelf beschermd?

Beperkt: de handelsnaam en het portretrecht bieden enige bescherming, maar geen registergoed dat u kunt licentiëren of aan de douane kunt tonen. De artiest die zijn naam serieus exploiteert, registreert hem als merk.

Het management wil het merk "praktisch" op zijn naam zetten. Verstandig?

Nee — houd het merk bij uzelf (of uw eigen vennootschap) en geef het management of label een licentie. Een samenwerkingsbreuk is al pijnlijk genoeg zonder dat uw naam bij de tegenpartij in het register staat.

Iemand verkoopt AI-gegenereerde "merch" met mijn gezicht erop. Wat nu?

Het portretrecht (verzilverbare populariteit), uw merkrechten en de regels tegen misleidende handelspraktijken bieden samen grond voor takedowns en schadeclaims — en bij fysieke import kan de douane-route lopen. Hoe completer uw registraties, hoe sneller het gaat. Documenteer alles en reageer snel.

Wat kost een merkregistratie eigenlijk?

De Benelux-taksen zijn voor een serieuze onderneming bescheiden (enkele honderden euro's per klasse-combinatie, tien jaar geldig); het echte werk zit in de juiste klassenkeuze en een beschikbaarheidscheck vooraf, zodat u niet registreert wat een ander al heeft.

Van takedown tot douane: alle routes beginnen bij het register.

Conclusie

Een artiest ís een merk — de enige vraag is of dat merk juridisch geregeld is vóórdat het geld waard wordt, of erna, in een conflict. De volgorde is altijd dezelfde: registreer de naam, houd hem in eigen huis, licentieer het gebruik met kwaliteitsbewaking, en bouw het handhavingsdossier op vóór het nodig is. Laat uw naam-, merk- en merchandisepositie eens integraal doorlichten — zeker nu kunstmatige én artificiële identiteitskopieën de markt op rollen, geldt het oude woord onverkort: een goede naam gaat boven rijkdom.

Laatst bijgewerkt: 15 april 2025.